In Portugal leven de boeken nog
- 5 dagen geleden
- 6 minuten om te lezen
Een luchthaven zonder boeken
Toen ik in augustus 2023 naar Portugal vertrok voor mijn eerste langdurig verblijf daar, begon mijn reis met een klein cultuurschokje — nog vóór het opstijgen. Op de grote Amerikaanse luchthaven waar ik vertrok bleek geen boekwinkel meer te bestaan. Niet één. Geen boeken, zelfs geen gedrukte kranten. Een van de grootste luchtvaart-knooppunten ter wereld, en niets te lezen.
Een paar uur later landde ik in Porto en stapte ik een land binnen dat wat boeken betreft het tegenovergestelde bleek. Boekhandels op elke hoek — kleine, eigenwijze, lokale zaken. De wereldberoemde Livraria Lello, natuurlijk. Maar wat me echt verraste was de Feira do Livro do Porto: honderdveertig stands langs een laan vol linden in de tuinen van het Palácio de Cristal, live-optredens, en duizenden bezoekers, avond na avond. Geen vakbeurs, geen nichefestival — een volksfeest rond het gedrukte woord. Dat contrast, van de boekloze vertrekhal naar het boekenfeest in de stadstuin, is voor mij nog steeds een van de opvallendste eerste indrukken van de Portugese cultuur.
Feira do Livro do Porto 2026: 17 dagen, 144 stands, ruim 200 evenementen
Van aanstaande vrijdag 21 augustus tot en met zondag 6 september is het weer zover: de dertiende editie van de Feira do Livro do Porto, opnieuw in de tuinen van het Palácio de Cristal. Langs de Avenida das Tílias staan 144 stands van uitgevers en boekhandels, en het programma telt ruim 200 activiteiten — allemaal gratis toegankelijk. De beurs is
doordeweeks open van 12:00 tot 21:00 uur en in het weekend vanaf 11:00, met verlengde openingstijden tot 22:00 op vrijdag- en zaterdagavond.
Elke editie eert een auteur, en dit jaar is dat de Portugese dichteres Inês Lourenço. Haar werk leverde ook het motto van deze editie: "A todas estas riquezas fugidias chamei alma" — "Al deze vluchtige rijkdommen noemde ik ziel". Het openingsweekend (21–23 augustus) staat volledig in het teken van haar poëzie, en op 22 augustus om 15:00 wordt op de Avenida das Tílias een lindeboom met haar naam geplant. In de Biblioteca Municipal Almeida Garrett, aan de rand van dezelfde tuinen, loopt parallel de tentoonstelling "Na Lâmina Implacável do Tempo" met haar manuscripten, brieven en persoonlijke objecten.
Nieuw dit jaar is de internationale dimensie. Voor het eerst haalt de beurs grote namen van buiten Portugal naar Porto: de Palestijnse dichter en journalist Mohammed El-Kurd (28 augustus, 16:00, over literatuur als verzet), de Frans-Marokkaanse dichteres Rim Battal, de Mexicaanse Zapoteekse dichter Elvis Guerra, de Britse zangeres Keeley Forsyth, de Spaanse theatermaker Angélica Liddell (Zilveren Leeuw, Biënnale van Venetië) en de Franse schrijfster Marie Darrieussecq (5 september, 15:00). De rode draad door hun sessies: poëzie, identiteit, creatieve vrijheid, geheugen en verzet.
Verder elke avond om 19:00 een concert in de Concha Acústica, jazz op zondagmiddag, en — ook nieuw — het After Hours-programma in het Pinguim Café, waar schrijvers, artiesten en lezers na sluitingstijd informeel doorpraten. Voor gezinnen zijn er 83 sessies en ruim 100 uur programmering voor baby's, kinderen en tieners: workshops, voorstellingen, voorleessessies. Wie met kinderen komt, hoeft zich geen moment te vervelen.
Waarom Portugezen zo van hun schrijvers houden
Je vraagt je misschien af waar die Portugese liefde voor het boek vandaan komt. Een deel van het antwoord is oud: Lissabon heeft met Livraria Bertrand (1732) de oudste nog werkende boekhandel ter wereld, en die winkel was al in de achttiende eeuw een tertúlia — een salon waar denkers en dichters samenkwamen. Eça de Queirós, Fernando Pessoa en José Saramago liepen er allemaal binnen. Literatuur is in Portugal nooit een elitehobby geweest, maar een deel van de nationale identiteit; Pessoa staat op muren, in cafés en tot voor kort op het geld.
Maar het diepste deel van het antwoord op de vraag is recenter en rauwer. Onder de
dictatuur van de Estado Novo (1933–1974) was het geschreven woord letterlijk gevaarlijk. Censuurcommissies beoordeelden tussen 1934 en 1974 zo'n zeven- tot tienduizend boeken; de geheime politie PIDE viel boekhandels binnen met huiszoekingsbevelen en de post controleerde boekzendingen. Schrijvers die te ver gingen werden verbannen uit publieke functies, gecensureerd of vervolgd.
Het beroemdste voorbeeld: in 1972 publiceerden Maria Isabel Barreno, Maria Teresa Horta en Maria Velho da Costa — "de Drie Maria's" — hun Novas Cartas Portuguesas, een feministisch en anti-koloniaal werk. Het boek werd verboden, de drie schrijfsters werden gearresteerd en aangeklaagd wegens "misbruik van de persvrijheid en aantasting van de goede zeden". Hun proces groeide uit tot wat destijds "de eerste grote internationale feministische zaak" werd genoemd, met solidariteitsacties in Parijs en New York. Het proces eindigde pas door de Anjerrevolutie van 25 april 1974 — de dag waarop ook de censuur zelf werd afgeschaft.
Wie dat verhaal kent, kijkt anders naar een Portugese boekenmarkt. Vrij kunnen lezen,
schrijven en verkopen is hier binnen mensenheugenis bevochten. De generatie die in de rij stond toen de verboden boeken na april 1974 weer in de winkels lagen, leeft nog. Dat een boekenbeurs in Porto een programma biedt onder het thema "creatieve vrijheid, geheugen en verzet" is dan ook geen toevallige curator-keuze — het is de traditie zelf.
Kun je niet naar Porto? Tien boekhandels die een omweg waard zijn
Voor wie de beurs mist, is er troost: het hele land is bezaaid met bijzondere boekwinkels.
Mijn persoonlijke tien, ongeveer van noord naar zuid:
Livraria Lello — Porto. De beroemdste ter wereld, sinds 1906. Neogotische
gevel, de karmozijnrode trap, glas-in-lood plafond. Entree €10, maar dat bedrag krijg je als korting terug bij aankoop van een boek. Reserveer online en ga vroeg — of geniet juist van de drukte; dat hoort erbij.
Centésima Página — Braga. Gevestigd in het barokke achttiende-eeuwse Casa
Rolão aan de Avenida Central. Boeken, exposities, een café en een verborgen tuin
waar je met je aankoop onder de bomen kunt zitten.
Livraria Almedina — Coimbra. Sinds 1955 hét academische hart van de
universiteitsstad, genoemd naar de middeleeuwse stadspoort Arcos de Almedina
waar de winkel begon. Het moederschip van een kleine keten die inmiddels ook in
Lissabon en Porto zit.
Livraria de Santiago — Óbidos. Een boekhandel ín een dertiende-eeuwse kerk, met kasten in cirkels rond het voormalige altaar. Óbidos noemt zichzelf niet voor
niets Vila Literária: het middeleeuwse stadje heeft meer boekwinkels per inwoner dan waar ook in Portugal.
Livraria do Mercado — Óbidos. In de wijnkelder van een oud herenhuis, waar
boeken in rustieke houten kratten naast biologische groenten en streekproducten
liggen. Lezen en proeven in één.
Livraria Bertrand — Lissabon (Chiado). Guinness-gecertificeerd de oudste
werkende boekhandel ter wereld (1732). Koop er een boek en laat het stempelen met het jaartal — het mooiste souvenir dat Chiado te bieden heeft.
Ler Devagar — Lissabon (LX Factory). Mijn persoonlijke favoriet. "Langzaam
lezen", gevestigd in een oude drukkerij in de LX Factory in Alcântara, met torenhoge
boekenwanden, de oude drukpers nog midden in de winkel en een zwevende fiets-
sculptuur onder het plafond. Café erbij, avondprogrammering, en die onnavolgbare
industriële sfeer.
Palavra de Viajante — Lissabon (São Bento). De enige boekhandel van Portugal die volledig aan reizen is gewijd: gidsen, kaarten, reisverhalen én romans
geordend op bestemming. Het cafeetje serveert lunch geïnspireerd op de "bestemming van de week".
Fonte de Letras — Évora. Kleine, liefdevol samengestelde onafhankelijke winkel
in het historische centrum van de Alentejo-hoofdstad. Elk boek, elke uitgever en elk
hoekje is hier bewust gekozen; de eigenaren kennen hun hele collectie van kaft tot kaft.
Algarve Book Cellar — Carvoeiro. Sinds 2002 de hoeksteen voor lezende expats in het zuiden: een Engelstalige boekwinkel met tweedehands en nieuw, ruilhandel en een gemeenschap eromheen. Het bewijs dat de Portugese boekencultuur ook nieuwkomers ruimhartig opneemt.
Praktische informatie:
Feira do Livro do Porto — 21 augustus t/m 6 september 2026, Jardins do Palácio de
Cristal (Rua de Dom Manuel II, Porto). Entree gratis. Ma–vr 12:00–21:00, za–zo vanaf
11:00; vr en za tot 22:00. Concerten dagelijks 19:00. Volledige programma op agenda-
porto.pt. De tuinen liggen op wandelafstand van het centrum; parkeren is lastig, dus kom te voet, met bus 200/207 of taxi. Combineer je bezoek met de zonsondergang over de Douro vanaf het uitzichtpunt in de tuinen — die is op zichzelf al de reis waard.
En als je gaat: koop iets. Van een dichtbundel van Inês Lourenço tot een tweedehands
Saramago — elke aankoop bij een Portugese boekhandel is een kleine investering in een
cultuur die weet, uit eigen ervaring, wat het betekent als boeken niet vanzelfsprekend zijn.
