Portugal's politieke instabilteit duurt voort

Portugal bevindt zich in één van de meest fragiele periodes sinds de democratische overgang. Het politieke landschap, dat decennialang werd gedomineerd door de Socialistische Partij (PS) en de Sociaaldemocraten (PSD), is in hoog tempo verbrokkeld. Waar politieke machtswisseling vroeger synoniem stond voor stabiliteit, is die voorspelbaarheid inmiddels verdwenen.

Zoals we analyseerden in ons verslag van de vervroegde verkiezingen in mei 2025, was verdere turbulentie te verwachten — en die heeft zich in de maanden daarna duidelijk gemanifesteerd. De huidige situatie, richting de presidentsverkiezingen in januari 2026, vertelt het verhaal van een systeem dat naar nieuw evenwicht zoekt: een premier die probeert te regeren zonder stevige steun in het parlement, een president wiens bevoegdheden op hun limiet botsen, en een electoraat dat steeds dieper verdeeld raakt tussen radicale vernieuwing en defensief behoud.

Het Keerpunt van Mei 2025: Een Overwinning Zonder Macht

De parlementsverkiezingen van 18 mei 2025 ontstonden uit crisis. President Marcelo Rebelo de Sousa besloot in maart tot ontbinding van het parlement — voor de tweede keer in korte tijd — in de hoop op een duidelijk mandaat. Maar het tegenovergestelde gebeurde.

Hoewel de Democratische Alliantie (AD) onder leiding van Luís Montenegro de grootste partij werd, bleek de overwinning fragiel: met ruim 32% van de stemmen bleef een absolute meerderheid buiten bereik. De echte schok kwam in de herschikking van de oppositie: Chega werd de tweede macht in het parlement en stak daarmee de ineengestorte Socialisten voorbij. De traditionele tweedeling maakte plaats voor een driepartijen realiteit, waarin stabiele coalitievorming vrijwel onmogelijk werd.

Montenegro’s Koorddans (Mei – December 2025)

Na de verkiezingen formeerde Montenegro een minderheidsregering van alleen de PSD en regeert hij in permanente overlevingsmodus. Zonder stabiele meerderheid moet hij aan alle politieke kanten om steun vragen: bij het Liberale Initiatief (IL) voor economische dossiers, bij de gedesoriënteerde PS voor kritieke begrotingsmomenten, en incidenteel bij allen, inclusief Chega, om ad-hoc stemafspraken te maken om wetgeving door het parlement te krijgen.

Elke toegeving heeft politieke prijs. Een opening naar Chega kan Montenegro zijn PSD achterban kosten; concessies aan links frustreren zijn liberale partners. Montenegro houdt vast aan zijn “nee is nee” tegen een coalitie met Chega — een principiële houding die regelmatige wetgevende verlamming tot gevolg heeft. Zijn regering blijft overeind niet door kracht, maar door het onvermogen van de oppositie om zich rond een alternatief te verenigen.

De nadagen van Marcelo: Architect van Instabiliteit

Boven het politieke toneel hangt ook nog de laatste fase van het presidentschap van Marcelo Rebelo de Sousa — ooit immens populair, nu bekritiseerd omdat hij te veel én te vroeg zou hebben ingegrepen. Zijn ontbinding van het parlement, bedoeld om orde te scheppen, leidde tot nóg grotere fragmentatie.

Marcelo is in de laatste maanden van zijn tweede termijn, en constitutioneel kan hij niet herkozen worden voor nog een derde termijn. De grondwet bepaalt ook dat hij in deze fase het parlement niet opnieuw mag ontbinden. Derhalve kan kan hij slechts toekijken bij Montenegro's strijd. Hij waarschuwt voor de kosten van een vierde verkiezing in vier jaar tijd, maar heeft weinig instrumenten meer om compromissen af te dwingen.

Regeren in Stormweer: Immigratie & Vreemdelingenrecht

Een extra bron van spanning is het immigratie- en vreemdelingenbeleid. De wachttijden voor verblijfsvergunningen bij AIMA (voorheen SEF) bereikten nieuwe records, terwijl investeringsvisa en residentieprogramma’s onderwerp van felle politieke discussie zijn.

De regering-Montenegro beloofde snellere digitalisering en vereenvoudiging van procedures, maar kampt met onderbezetting, IT-problemen en kritiek vanuit zowel werkgeversorganisaties als lokale gemeentes. Chega gebruikt de situatie om een strenger migratiebeleid te eisen, terwijl links juist inzet op bescherming van rechten van buitenlandse werknemers. En het resultaat?: weinig voortgang, veel retoriek.

Economische Druk en De Rek van het Geduld

Parallel hieraan speelt de economie. Ondanks groei in toerisme en export, blijft inflatie hardnekkig en voelen veel huishoudens de stijgende kosten van wonen en energie. De minderheidsregering probeert fiscale discipline te koppelen aan investeringen in digitalisering en gezondheidszorg, maar elk begrotingsvoorstel is een gevecht.

Het bedrijfsleven dringt aan op arbeidsmarkthervormingen, terwijl vakbonden stakingen organiseren rond loononderhandelingen. Zonder stabiel parlement blijft de horizon onzeker: economische planning wordt korte termijn, en grote structurele hervormingen worden vooruit geschoven.

De presidentsverkiezingen van januari 2026

De presidentsverkiezingen van 18 januari 2026 zijn veel meer dan een ceremonieel moment: de uitslag zal bepalen of de minderheidsregering-Montenegro stabiliteit vindt of juist verder onder druk komt te staan. De nieuwe president erft onmiddellijk de bevoegdheid om het parlement te ontbinden en kan zo de richting van het politieke systeem beïnvloeden. Hieronder zes mogelijke paden, afhankelijk van wie het presidentschap wint.

1. Het Pad van de Stabilisator — Luís Marques Mendes (PSD) Profiel: gematigd, institutioneel, consensusgericht. Politieke stijl: inzet op voorspelbaarheid, dialoog en het vermijden van institutionele crises. Impact op de regering: vermoedelijk een versterking van Montenegro’s positie. Mendes zou de regering tijd en ruimte geven om te regeren, en alleen bij ernstige politieke blokkades naar ontbinding neigen. Stabiliteit staat centraal.
   

2. Het Pad van de Bemiddelaar — Henrique Gouveia e Melo (onafhankelijk)
   

   Profiel: niet-partijgebonden, technocratisch, bekend om efficiëntie en operationeel leiderschap.

   Politieke stijl: nadruk op pragmatiek, nationale eenheid en het vermijden van partijpolitieke loopgraven.

   Impact op de regering: zijn neutralere aanpak kan Montenegro helpen door politieke escalaties te temperen en breed draagvlak te zoeken. Succes hangt af van de dialoogbereidheid in het parlement, maar hij kan fungeren als stabiliserende kracht.
   

3. Het Pad van de Populist — André Ventura (Chega)

   Profiel: radicaal-rechts, polariserend, sterk gericht op law-and-order en snelle politieke ingrepen.

   Politieke stijl: nadruk op directe actie, confrontatie met ‘de politiek’ en strenge sociale en migratieagenda’s.

   Impact op de regering: Ventura zou Montenegro naar rechts trekken en de politieke temperatuur verhogen. Dit kan leiden tot steun bij specifieke maatregelen, maar ook tot institutionele spanningen en grotere polarisatie, met risico op instabiliteit.
   

4. Het Pad van de Disruptor — João Cotrim de Figueiredo (IL)
   

   Profiel: liberaal hervormer, markgericht, weinig geduld voor politieke traagheid.

   Politieke stijl: nadruk op economische modernisering, deregulering en minder consensuspolitiek.

   Impact op de regering: druk naar rechts en naar sneller hervormen. Daardoor kan hij Montenegro ondersteunen bij structurele aanpassingen, maar ook frictie veroorzaken binnen de AD-alliantie of in het parlement wanneer die terughoudend is.
   

5. Het Pad van de Hervormende Sociaaldemocraat — António José Seguro (PS)

   
   

   Profiel: gematigd centrum-links, sociaal-democratisch, gericht op herstel van vertrouwen in instellingen.

   Politieke stijl: zoekt balans tussen sociale bescherming en budgettaire verantwoordelijkheid, met nadruk op dialoog en institutionele continuïteit.

   Impact op de regering: Seguro zou Montenegro waarschijnlijk kritisch, maar constructief benaderen. Hij kan sociale correcties vragen bij beleidskeuzes, maar zonder directe confrontatie aan te wakkeren. Zijn presidentschap kan leiden tot meer inter-partijoverleg en een zachtere, maar consistente druk op de regering om sociaal-economische evenwichten te bewaken.
   

6. Het Pad van de Beschermer — António Filipe (PCP)

   Profiel: uitgesproken links, focus op sociale bescherming en rol van de staat.

   Politieke stijl: kritisch tegenover privatiseringen, neoliberale agenda’s en bezuinigingen.

   Impact op de regering: Filipe zou als tegenkracht optreden en vaker zijn vetorechten of politieke druk inzetten. Dit kan de regering tot substantiële concessies dwingen of, bij aanhoudende botsingen, de deur naar vervroegde verkiezingen openen.

Volgens de peilingen is de kans uiterst klein dat één van deze kandidaten de 50% van stemmen krijgt om direct tot president te worden gekozen. De twee kandidaten met de meeste stemmen zullen in een 2e ronde verkiezing bepalen wie uiteindelijk de nieuwe president van Portugal wordt.

Conclusie

Wanneer Portugezen in januari hun stem uitbrengen, kiezen ze niet enkel een president — maar een routekaart voor het landelijk bestuur. De verkiezingen van mei bewezen dat geen enkele partij het land alleen kan regeren. De regering-Montenegro hangt aan politieke beademings-apparatuur, wachtend op het signaal van de nieuwe president: wordt de stekker eruit getrokken, of wordt er extra lucht toegediend?